De vrije keuze voor een ‘illiberale democratie’

Er bestaan wel honderd definities van vrijheid. Het is een sport onder liberalen: de positieve, de negatieve, de republikeinse, die van de ouden, die van de modernen, … Je kan vrijheid historisch, filosofisch, ethisch, politiek, institutioneel, juridisch, … benaderen. Of je kan zeggen wat het niet is. Zoals Étienne de La Boétie (1530-1563). De humanist en vriend van Montaigne, schreef op zijn achttiende een kort pamflet over vrijheid dat generatie na generatie blijft fascineren: Discours de la servitude volontaire. Het werd recent vertaald als De vrijwillige onderwerping. Het boekje circuleerde in handgeschreven kopieën onder vrienden en intellectuelen in de zestiende eeuw. Het was te ophefmakend om uit te geven. Van nature heeft de mens een aanleg voor vrijheid. Hij kan die aanleg koesteren, aanscherpen, er een deugd van maken. Maar, stelt De La Boétie, veelal zien we dat mensen er vrijwillig afstand van nemen en zich liever onderwerpen aan een tiran. Nochtans, om de belangrijkste en bekendste quote uit het pamflet te citeren: “Soyez résolu à ne plus servir et vous voilà libre.” / “Wees vastberaden om je niet meer te onderwerpen, en zie, jullie zijn vrij.” De La Boétie definieert vervolgens niet de vrijheid, maar beschrijft de reden waarom vrije mensen zich onderwerpen.

De Nederlandse vertaling gaf me de gelegenheid het korte werkje nog eens te herlezen. Ditmaal, het is sterker dan mezelf, met in het achterhoofd hoe vandaag in liberale democratieën, met een sterke traditie van bescherming van grondrechten en vrijheden, opgebouwd over decennia, verkiezing na verkiezing, kiezers, vrije burgers, zich nu onderwerpen aan sterke leiders en hun vrijheden uit handen geven. In de vakliteratuur spreekt men meer en meer over ‘illiberale democratieën’, naast ‘liberale democratieën’. Mensen stemmen vrijwillig voor het inperken van hun grondrechten en het afstaan van macht aan een beperkte elite of één sterke leider. De La Boétie zegt nochtans dat, om vrij te zijn, de mens zich niet eens moet verzetten; het volstaat dat hij niet gehoorzaamt. Het volstaat de macht van de tiran niet te aanvaarden. Het volstaat niet te dienen. Naar vandaag vertaald: het volstaat niet voor de illiberale kandidaat of partij te stemmen.

In De vrijwillige onderwerping geeft De La Boétie drie redenen waarom mensen zich vrijwillig onderwerpen. Eerst is er de gewoonte. Ze weten niet beter. Vertaald naar vandaag ziet, noch voelt de kiezer de voordelen van die grondrechten en die vrijheden nog. Ingedommeld denkt hij dat de sterke leider de norm is. Maar die gewenning aan het zich onderwerpen maakt vervolgens, volgens De La Boétie, de mensen laf en dom. De mens koestert meer argwaan ten aanzien van wie het goed voorheeft met hem en zijn vrijheid en meer vertrouwen in wie hem bedriegt, zegt De La Boétie. Ook de kiezer wordt vandaag aangespoord om alle profeten van de vrijheid, of het nu over LGBTQ+-rechten gaat, rechten voor migranten of asielzoekers, rechten van de verdediging of rechten van de zwaksten, af te doen als wokies, als ‘liberals’, als rare tisten waar hij niets mee van doen heeft, die buiten zijn leefwereld leven. ‘De liberale elite’ is een scheldwoord geworden. Tot slot: de tiran, al stelt hij zelf meestal niet veel voor en zou het volstaan hem te negeren om hem af te zetten, kan evenwel rekenen op een netwerk van medeplichtigen, die op hun beurt een netwerk hebben van medeplichtigen die belang hebben bij de tiran. Het netwerk van de macht, van de oligarchen, de hightechtycoons, die de Poetins en Trumps van deze wereld omringen.

De Nederlandse vertaling door Tatjana Daan is voorzien van tal van voetnoten die de lezer mee gidsen door de vele verwijzingen naar de Griekse en Latijnse literatuur en geschiedenis, waar De La Boétie zich als een vis in het water voelt. Het graaft in de psychologie van de onderwerping. Waarom kiezen mensen tegen alle redelijkheid in zo vaak voor onvrijheid en onderwerping? Een boek uit 1548 is vatbaar voor vele interpretaties. Voor De La Boétie was het eerst en vooral de boosheid ten aanzien van de toenemende macht van de koning, die met steeds hogere belastingen zijn land leegplunderde. Anarchisten en non-conformisten zien het wellicht als een oproep tot verzet tegen macht tout court. Ik heb het herlezen. Het riep bij mij spontaan de vraag op waarom kiezers in democratieën vrijwillig kiezen voor leiders die hun vrijheden inperken.

— Johan Basiliades