Twaalf gesprekken met Alicja Gescinska
Boekbespreking: Denkers van vandaag, voor de wereld van morgen. Gesprekken met Gescinska. Alicja Gescinska, 2021.
Over de houdbaarheidsdatum van een boek
De commerciële levensduur van een boek zou vandaag hoogstens zes maanden bedragen. Daarna verliest een boek haar actualiteitswaarde. Dan is er geen promotie meer nodig, noch besprekingen in tijdschriften: ofwel sterft het boek. Het gaat dan naar de ramsj (Jiddisch voor rommel). Of het boek wordt een klassieker. Dan heeft het geen promotie meer nodig. Het boek vindt dan zelf haar publiek op reputatie.
De Kortweg van het Brussels Willemsfonds is niet aan deze wetmatigheid — als het er al een is — gebonden. Denkers van vandaag, voor de wereld van morgen. Gesprekken met Alicja Gescinska (Davidsfonds Uitgeverij, 2021) heeft vijf jaar gerijpt. Het boek is vandaag actueler dan ooit. Ik had Gescinska’s pas verschenen boek, Vrouwen in duistere tijden. Tien denkers van blijvende betekenis (De Bezige Bij, 2025), kunnen bespreken. Dat zal moeten wachten. Eerst aandacht voor Denkers van vandaag.
In 2019/2020 vat Alicja Gescinska het plan op om twaalf voorname persoonlijkheden te interviewen. Gescinska is een Belgische filosofe van Poolse afkomst. Ze groeide op onder het communisme. Haar kijk op vrijheid staat daarom centraal in haar werk. Ze pleit wel voor een zeer genuanceerde positieve invulling van vrijheid. Niet enkel die vrijheid om te doen wat je wil is belangrijk. Om het met een cliché samen te vatten: ook de kansen om effectief van die vrijheid te kunnen genieten staan centraal¹. ‘Vrijheid gaat gepaard met bevrijding’ zou ik het zelf durven samen te vatten.
Gescinska gaat in gesprek met zeer uiteenlopende persoonlijkheden: uitgesproken conservatieve denkers als Roger Scruton, Theodore Dalrymple en Robert George, liberalen als Michael Ignatieff en uitgesproken linkse denkers als Peter Singer. Ze spreekt met filosofen, psychologen en artiesten over politiek, cultuur, taal, literatuur, geloof, muziek, … over tijdloze thema’s én over de onmiddellijke actualiteit: Trump, corona, het klimaat, …
Maar wat deze gesprekken uniek maakt, is de radicale nuance, de bereidheid om, in tijden van beangstigende polarisatie, in een dialoog naar de andere te luisteren. Gescinska zoekt geen gelijkgezinden op om haar eigen visie in de verf te zetten. Ze geeft een podium aan zeer tegenstrijdige standpunten, zonder haar eigen mening op te dringen. Ze laat haar gesprekspartners de tijd en ruimte om hun punt te maken. En toch is er een zekere coherentie in al deze uiteenlopende dialogen: de wil bij de gesprekspartners om zelf ook open te staan voor nuance. De openheid voor de mening van de andere werkt in beide richtingen. Het is een oproep om milder te oordelen over de meningen waar we het op het eerste gezicht niet mee eens zijn. Luisteren kan geen kwaad. Het is oprecht verfrissend. En daarom een late boekbespreking waard.
Het boek met vijf jaar vertraging lezen heeft nog voordelen. De gesprekken gaan over het einde van Trumps eerste termijn, over de klimaatjongeren, en halverwege de gesprekken plots over covid, de lockdown en de impact van een wereldwijde pandemie op onze economie, psychologie en cultuur. De reacties van de denkers op deze gebeurtenissen hebben met de tijd aan pertinentie gewonnen.
Een aantal van de denkers waren me vertrouwd: de conservatieve filosoof Roger Scruton, de liberale journalist en politicus Michael Ignatieff, de psychiater en cultuurcriticus Theodore Dalrymple, de dirigent Philippe Herreweghe, de historicus Geert Mak, de dierenrechtenactivist en progressief denker Peter Singer. Met anderen was het een eerste kennismaking: de journaliste en romancière Ece Temelkuran, de feministe Rosi Braidotti, de letterkundige Lisa Appignanesi, de rechtsgeleerde Robert P. George, de filosofe Susan Neiman en de professor en opiniemaker Wolfram Eilenberger.
Niet zelden is er evenwel een ondertoon van culturele teloorgang in de gesprekken. We zijn minder belezen, kennen onze klassiekers niet meer, beleven cultuur oppervlakkig, … Gescinska weerlegt in haar inleiding het idee dat dit een klassieke uiting is van elitair denken. Het is volgens haar geen zoveelste variant op De ondergang van het Avondland. Ze meent oprecht dat er een culturele verarming is, een infantilisering van het denken. Doordat ze er al in de inleiding op wijst, kleurt het onnodig de interviews. Hier zou wat meer recul wellicht een meer genuanceerde blik kunnen bieden. Misschien kan ze daar in een vervolg ooit op terugkomen? Een deel twee met dezelfde denkers tien jaar later en/of nieuwe toonaangevende hedendaagse denkers?
— Johan Basiliades
¹ Dirk Verhofstadt heeft Alicja Gescinska opgenomen in zijn overzicht van invloedrijke liberale denkers van de oudheid tot vandaag: De liberale canon. Grondslagen van het liberalisme (Houtekiet/Liberaal Archief, 2015).
