Boeken over chaos, optimisme en pragmatisme
Wat een paradox. Enerzijds zijn er de vooruitgangsoptimisten à la mode zoals Johan Norberg¹ die vasthouden aan de verlichting, vooruitgang, technologische innovatie en de Open Society. Aan de hand van een lading cijfers overtuigen ze ons dat niet alles goed gaat, maar dat alles wel beter wordt. The good old days are now als hedendaagse vertaling van Optimism is a moral duty! De boeken van Johan Norberg, Deirdre McCloskey, Hans Rossling, Maarten Boudry, … zijn meeslepende verhalen. Ik geef toe, ik lees ze graag.
Ik zie wat ik geloof
Anderzijds verscheen in 2025 Het uur van de wolven van Giuliano da Empoli². Een getalenteerd schrijver. Hij overtuigde al met het essay De ingenieurs van chaos en de meeslepende politieke roman De Kremlinfluisteraar. Je kan er niet omheen, met veel literair talent beschrijft hij de mutatie in onze samenleving: de opkomst van de sociale platformen, de algoritmes, de macht van de data en AI, van complotten en fakenews. De ingenieurs van de chaos verschuiven van de marge naar het centrum van de macht. Hij noemt hen de Borgia’s, voor wie het doel de middelen heiligt (naar Machiavelli). In De Kremlinfluisteraar vertelde da Empoli het verhaal van de fluisteraar van Putin die van het organiseren van de chaos wereldwijd een politieke strategie heeft gemaakt. Het personage vertelt hoe hij het online trollenleger opdracht geeft om overal elke vorm van verzet tegen de gevestigde orde aan te wakkeren, zonder enig onderscheid: de militante milieubeweging én de klimaatontkenners, de wokies, Black Live Matters én de neoconservatieven en white supremacists. Chaos als strategie.
In Het uur van de wolven vraagt da Empoli zich halverwege zijn essay af of de chaos niet doorheen onze hele geschiedenis de regel was. Grote rijken hadden enkel tot doel het beheersen van de chaos. De voorbije eeuw van stabiliteit, eigen aan de liberale democratiën, is eerder de uitzondering. We zijn dus terug naar af.
De barbaren
Die andere talentvolle roman- en essayschrijver Alessandro Baricco deed het hem voor met De Barbaren en The Game³. Van een tijdperk van diepgang muteren we naar een tijdperk van surfers op het internet. Baricco schetst het portret van een nieuwe generatie ‘mutanten’, ‘barbaren’ die lak hebben aan onderbouwde analyses en nuance. Baricco is een romanschrijver. Net als bij da Empoli word je bij Baricco meegezogen in het naratief en knik je: “ja, we zijn verloren. De barbaren hebben de macht gegrepen”. Ik beken weer schuld. Ik heb die boeken verslonden.
Maar of het nu het sweeping account van het opitimisme is of de beschrijving van de Ondergang van het avondland, over de overname van het vrije westen door de barbaren en de architecten van de chaos, het overdondert ons op basis van metaforen, een sterk naratief, veel eruditie en bij da Empoli en Baricco, een overschot aan literair talent.
En nu een saai boek
We laten ons overdonderen door een narratief. Toch voelt de realiteit anders aan. En aangezien dit een boekenrubriek is, heb ik ook hier een gepast boek voor gevonden. Een saai boek, met een coole cover! Reclaiming Populism is een met data doorspekt essay⁴. De auteurs hebben de resultaten van de verkiezingen in de VS en Europa naast tal van sociaaleconomische parameters gelegd en de impact op het populisme gemeten. Zeer vaak wordt het succes van populisme gelinkt aan immigratie, aan de opkomst van sociale media, aan ongelijkheid.
De auteurs tonen aan de hand van data aan dat deze evoluties het populisme kunnen versterken, maar niet verklaren. De data tonen een duidelijk verband tussen populisme en een gevoel van economische onrechtvaardigheid: gebrek aan toegang tot onderwijs, slechte sociale mobiliteit, geen toegang tot goed openbaar vervoer in steden, tot betaalbare huisvesting, … De meeste mensen kunnen best met ongelijkheid om. Meritocratie is een vertrouwd begrip. We worden niet opstandig van ongelijkheid, maar van economische onrechtvaardigheid. De auteurs maken pragmatische beleidsvoorstellen, gericht op equal opportunity en fair but unequal outcomes. Geen meeslepend boek. Maar als je het uit hebt denk je: het kan wel! Daar heb ik iets aan in de praktijk.
— Johan Basiliades
¹ Johan Norberg, Peak Human — What We Can Learn from the Rise and Fall of Golden Ages (Atlantic Books, 2025). Zie boekbespreking in Kortweg 110, Augustus 2025.
² Giuliano da Empoli, Het uur van de Wolven, (Atlas Contact, 2025); Les ingénieurs du chaos, (JCLattès, 2019); De Kremlinfluisteraar (Atlas Contact, 2022).
³ Alessandro Baricco, De barbaren (De Bezige Bij, 2010), The Game (De Bezige Bij, mei 2019).
⁴ Eric Protzer & Paul Summerville, Reclaiming populism. How economic fairness can win back disenchanted voters (Polity, 2022). Zie bespreking Kortweg 93, Augustus 2022.
