In 2010 publiceerde Herman Mennekens bij het Brusselse Willemsfonds ‘Hugo Claus, een zachte hommage’ (hier te vinden). Marc Schaevers putte eruit voor zijn briljante Clausbiografie, ‘De Levens van Claus’ (2024), die vorig jaar de Boonliteratuurprijs won. Ondanks dat impressionante boek, lijkt Claus zelf toch stilaan uit het collectieve geheugen weg te deemsteren. Wie leest hem vandaag nog? Is hij nog relevant? Zijn laatste, postuum verschenen boek, “Minnaar tegen elke prijs” bewijst wat mij betreft van wel.
Een deel van Claus’ boeken was bij zijn overlijden in 2008 al danig gedateerd. Een kwestie van stijlveranderingen en -verwachtingen. Al dat jaren ’70 postmodernisme… En ook nog; dat grootse, ongenaakbare ‘Het Verdriet van België’. Dat was toch eerder iets om in de kast te zetten, dan om daadwerkelijk te lezen… Daarbovenop was er ook dat verhaal rond die gemiste Nobelprijs…Waarom had hij die nooit gewonnen? Misschien, omdat zijn werk volgens critici toch niet volledig voldeed aan de criteria waaraan de Nobelprijsjury haar laureaten afmeet. Dat een oeuvre van uitmuntende narratieve en inhoudelijke kwaliteit moet zijn en de menselijke conditie diepgaand weet te onderzoeken… Per slot van rekening; was het gros van Claus’ romans toch niet heel erg moeilijk leesbaar? En gingen ze, net zoals veel van zijn gedichten, toch ook niet heel vaak gewoon maar over … geneuk?
Ja, Claus was – om het met een cliché te stellen – een kind van zijn tijd. En van zijn strijd… Van die tegen de geestelijke en lichamelijke preutsheid in het kneuterige, katholieke naoorlogse Vlaanderen. Begin 21ste eeuw wat het Vlaanderen waartegen hij zich verzette ook al een achterhaalde wereld geworden en was zijn werk in die zin dus ook al minder relevant geworden.
Tenzij men een niveau dieper leest… En men Claus’ benadering van de liefde an sich bekijkt. Niet als instrument voor de sloop van heilige huisjes, wel als essentiële drijfveer voor het menselijk handelen. Ironisch genoeg ontstond er in Claus’ latere jaren al een nieuw soort preutsheid. Nu ja, de preutsheid die gepaard gaat met de verschraling van liefde en erotiek. Erotiek raakte gereduceerd tot porno, erotische spanning werd in de mal van boeken zoals ‘Fifty Shades of Grey’ gedreven. Claus’ benadering blijft echter organischer, veellagiger en daardoor ook menselijker. Zoek ze maar eens; de auteurs die vandaag nog zo doeltreffend de vaak gewrongen wisselwerking blootleggen tussen identiteit, doen en laten, de van nature labiele liefde en de fysieke uiting ervan in de geilheid… Dat die nog steeds kan boeien, bewijst ‘Minnaar tegen elke prijs’.
Het recent verschenen boek kreeg als ondertitel ‘Parijs’ dagboek’. Het bevat Claus’ dagboeknotities uit 1975. Geschreven in de periode dat hij met Sylvia Kristel in Parijs woonde. Claus was in 1973 een relatie begonnen met de Nederlandse filmster die in 1974 plotsklaps wereldberoemd was geworden door haar hoofdrol in ‘Emmanuelle”… De stormachtige relatie tussen de 46-jarige Claus en de … 23-jarige Kristel had intussen ook al een kind voortgebracht, Arthur. Kristel was verliefd geworden op Claus’ eruditie en wereldwijsheid. Ondanks het feit dat hij getrouwd was, was hij toch gevallen voor haar speelsheid en aanhoudende geflirt. Het koppel wiegde heen en weer tussen elkaar, gevat in een vanzelfsprekende seksuele compatibiliteit en openheid. Maar Kristel was ook labiel, nog erg jong en volop de verbazende nieuwe wereld ontdekkend die voor haar open was gegaan. Gelijktijdig was ze één van de meest begeerlijke vrouwen van Europa… De relatie was een ‘accident waiting to happen’.
In Parijs verzandden Claus en Kristel al gauw in een hedonistisch luxeleventje. Claus’ volgde in Kristels voetsporen. Niet omgekeerd. Op vaak erg pijnlijke wijze legt hij bloot hoe hij langzamerhand haar speelbal wordt. Hij fileert Kristels aanhoudende rondgefladder, haar bedrog, haar continue seksuele en emotionele manipulatieve gedrag. Dat laatste ook wederzijds… Claus laat zich ook niet onbetuigd op dat vlak. Hij is ook niet mals voor zichzelf…
“Minnaar tegen elke prijs” is weliswaar een dagboek, maar toch is Claus gebrek aan gène verbijsterend om te lezen. Hij schrijft zonder morele begrenzing in zijn hoofd. Alles komt bloot te liggen op papier. De neukpartijen, de erectieproblemen, Kristels toiletbezoeken, de onachtzaamheid waarmee er om wordt gegaan met de kleine Arthur… Terwijl Kristel rondzwerft van bed naar bed, met tegenspelers en componist Francis Lai, ziet Claus het allemaal met groeiende jaloezie aan. Soms wordt hij nog seksueel bediend; Kristel pijpt erop los als ‘wiedergutmachung’.Maar veel kan het allemaal niet baten. De discussies tussen het koppel over hun desintegrerende liefdesleven zijn ontluisterend. Ze worden minutieus weergegeven door Claus. Ook met het oog om er later literatuur van te maken, wat uiteindelijk niet zou gebeuren…
“Minnaar tegen elke prijs” toont Claus die worstelt met zijn jaloezie en groeiend onvermogen wanneer Kristel, in verschillende staten van toxicomanie, weer maar eens smoesjes verzint om haar afwezigheden te verklaren. Het is Claus op zijn rauwst. Weinig zaken zijn zo pijnlijk tussen twee mensen als ‘faire semblant’ spelen, terwijl ze beiden weten dat één van hen aan het liegen is…
Claus schuift de schuld voor de uiteenrafelende relatie in Kristels schoenen. Daar valt, gezien Kristels latere verslavings- en geldproblemen, haar problematische en bij wijlen gewelddadige liefdesleven, wel wat voor te zeggen. Anderzijds, Claus was geacht wijzer te zijn. Maar net Kristels naïviteit was zijn ondergang. Geen greintje intellect bleek opgewassen tegen Kristels zinnelijkheid… Nadien werd hij een speelbal van zijn eigen jaloezie. Claus beschrijft hoe hij langzaam de zelfcontrole verliest door de groeiende afstandelijkheid en manipulaties van het met haar eigen roem koketterende fenomeen Kristel. Tegen het einde van het dagboek is hij een jaloerse, geobsedeerde neuroot…
De afloop is bekend; Claus en Kristel gingen uit elkaar. Kristel zou een slachtoffer van haar eigen schoonheid, roem en karakter worden. Claus hervond zichzelf via de discipline van het schrijven. Hij herschreef daarbij ook zichzelf. Toch was de relatie voor beiden meer dan een amoureus ‘incident de parcours’; het was ook een catharsis. Kristel zou jaren na dato nog verklaren dat Claus haar grote liefde was. Hij was wellicht ook de man die het meest in staat was gebleken haar gelukkig te maken. Het besef kwam echter pas met de jaren. Wat vaak te laat is.
— Kurt Deswert
