Erg prettig was het leven niet voor andersdenkenden in het Brussel van einde 16de eeuw. Soms was het zelfs ronduit gevaarlijk… Dat zou de 45-jarige Anna “Anneke” Emels aan den lijve ondervinden…
Anna Emels¹ (1552-1597) werkte bij twee rijke dames, de zussen Rampaerts. Eerst in Antwerpen. Nadien in Brussel. Daar nam ze haar intrek bij een tante. Het waren woelige tijden… Onze streken gingen gebukt onder godsdienstwaanzin. De Spaanse katholieke heersers bekampten hardhandig het protestantisme en calvinisme. De vervolging²
van “ketters” draaide overuren. Anno 1585 hadden zowel Antwerpen als Brussel de Spaanse razernij moeten ondergaan. Brussel had zich in 1576, na strubbelingen met muitende Spaanse soldaten, aan de Spaanse controle onttrokken. Negen jaar lang ging de stad als onafhankelijke republiek door het leven. Maar in 1585, hadden de Spanjaarden er de macht heroverd… Enkele maanden later zouden ze dat ook in Antwerpen doen. Een enorme vluchtelingenstroom kwam op gang… In die periode verruilden de zussen Rampaerts de Scheldestad voor Brussel. Anna volgde hen.
Na de Spaanse heroveringen van Brussel in 1586 werd de vervolging van ‘ketters’ hervat. Een verklikkersmaatschappij zag het levenslicht. Overijverige katholieken en parochiepriesters praatten zonder scrupules buren met afwijkende religieuze ideeën aan de galg…
Zo kwam de vrijgevochten Anna in het vizier… Anna was immers een “probleemgeval”. Ze ging niet naar de mis en ook niet te biechten… De lokale priester sprak haar er regelmatig op aan, maar kreeg het laconieke antwoord dat hij “mocht zeggen wat hij wou, maar dat ze bij haar eigen mening zou blijven…” Ingrijpen deed hij voorlopig niet…
Dat veranderde na het overlijden van haar tante. Die kreeg in 1594 een beroerte. Veertien dagen lang zweefde de vrouw tussen leven en dood. Anna verzuimde een priester te roepen om haar de laatste sacramenten toe te dienen… Was dit de druppel? Kort daarop werd Anna aangegeven bij de lokale autoriteiten. Per slot van rekening was Anna’s tante ongehuwd en Anna haar enige erfgename. Stel je voor dat de erfenis naar een ketter zou gaan…
Anna werd gearresteerd… Ook de zussen Rampaerts werden opgepakt. Ze werden naar de gevangenis in de Treurenbergpoort³ gevoerd… Tijdens de ondervraging bleek dat de vrouwen doopsgezind⁴ waren… De (oudere) zussen kozen eieren voor hun geld en zwoeren hun geloof af… Na de betaling van een hoge boete, werden ze vrijgelaten…
Voor Anna lag dat anders. Ze De priester van de Kapellekerk bezocht haar regelmatig. Om haar te bekeren… Maar Anna hield halsstarrig vast aan haar geloof: “Willen ze mij dood doen, dat zij het doen, maar zij zullen mijn ziel niet hebben.”
Anna zou een juridische “cause célèbre” worden. De kerkrechtbank wilde haar veroordelen, maar had daarvoor de toestemming nodig van de lokale schepenbank. Die schoof de zaak op de lange baan. Voor Anna leidde het tot een 2,5 jaar lange opsluiting in de Treurenberg… Uiteindelijk dwong landvoogd Albrecht het vonnis af. De kerk bleek echter hardnekkig. Anna moest tot voorbeeld worden gesteld! De kerk ging verhaal halen bij de nieuwe landvoogd, Albrecht. Die dwong de burgerlijke rechtbank om het vonnis te voltrekken…
En zo belandde Anna Emels op 19 juni 1597 , na nog een aantal vruchteloze bekeringspogingen, op een onherbergzame vlakte net buiten de Brusselse stadsgrenzen; Harenheyde⁵.
Daar voltrok zich de morbide terechtstelling. Anna werd er … levend begraven… Een straf speciaal voor vrouwen… Mannen werden verbrand, vrouwen begraven… Dat was minder bloederig, volgens de kerkautoriteiten. En het zou ook voor minder weerstand bij de bevolking zorgen…
Anna Emels ging zoals ze geleefd had… In volle overtuiging. Omringd door beulen en priesters, ingegraven, wegzinkend in de aarde. Het hoofd nog even boven de grond gehouden, weigerde ze een allerlaatste maal om haar geloof af te zweren… En dus stierf ze, als levend begravene.
Anna’s terechtstelling zou door de calvinisten gebruikt worden als propaganda. Haar verhaal ging overal rond in de Lage Landen en werd tot het einde van de Spaanse bezetting regelmatig opgerakeld. Om de wreedheid van de Spaanse Inquisitie en Katholieke vervolgingswaanzin aan te klagen… Landvoogden Albrecht en zijn echtgenote Isabella veranderden het geweer wel van schouder. Ze gaven de strenge vervolging van ketters op. Zo werd Anna officieel de laatste protestantste “ketter” die geëxecuteerd werd in de Lage Landen. Een halsstarrige martelares voor de godsdienstvrijheid…
De exacte plek van de terechtstelling is verloren geraakt in de moerassen van de tijd. Ligt ze op grondgebied Brussel? Of toch in Vilvoorde of Zaventem – Sint-Stevens-Woluwe? Hierbij doen we dus graag een oproep aan historici en lokale erfgoedverenigingen om ons te helpen die exacte locatie te bepalen. Er hoort immers een gedenkteken te komen voor een vrouw die streed voor haar rechten en vrijheden en tegen oppressief religieus fanatisme.
— Kurt Deswert
¹ Anna was een bastaardkind. Soms wordt haar naam als Utenhoven of van den Hove opgegeven; de naam van haar vermoedelijke vader. Ze werd in Gent geboren. We kiezen hier voor haar geboortenaam.
² In Spanje had de Spaanse Inquisitie in 1478 het levenslicht gezien. Een door de Spaanse koningen opgerichte rechtbank, die het katholicisme moest vrijwaren. In eerste instantie was ze gericht tegen moslims en joden. Later ook tegen de protestanten. I Ook in de Spaanse Nederlanden volgde een soortgelijke, harde vervolging van protestanten en calvinisten.
³ Deel van de oude stadsomwalling. Genoemd naar het getreur van de opgeslotenen dat tot op straat te horen viel… Gelegen op de hoek van de Jonkerstraat en Treurenberg.
⁴ Een vorm van het calvinisme. Ook wel anabaptisten genoemd.
⁵ Voor de mensen die de exacte locatie zoeken; die is moeilijk te vinden. Ze zou volgens historicus Roel Jacobs ergens liggen op een terrein onder Haren – Evere, in een gebied dat uitwaaiert tot in Zaventem. Of het de plek van de huidige wijk Harenheyde in Sint-Stevens-Woluwe is, is onduidelijk.
