Een dosis cultuuroptimisme. Ook verkrijgbaar in boekvorm.
De afgelopen twee decennia ontstond een beweging van cultuurhistorici die vol optimisme naar ons tijdsgewricht kijken. De publicatie van Johan Norbergs Peak Human deed me even een paar boeken uit de kast halen (zie foto).
Wat deze boeken — en nog vele andere die mijn boekenkast niet haalden — gemeen hebben? Hun niet-aflatende optimisme. “De goede oude tijd is vandaag” is de hedendaagse vertaling van het adagium “Optimism is a moral duty”: niet alleen vol vertrouwen de toekomst tegemoet gaan, maar ook erkennen dat het heden beter is dan we vaak denken.
Let op: Norberg, McCloskey, Rosling en — in het Nederlands — Maarten Boudry ontwijken of ontkennen de grote sociale, politieke en ecologische uitdagingen niet. Integendeel. Ze bieden antwoorden op problemen als sociale ongelijkheid, internationale instabiliteit en de klimaatcrisis. Wat hen bindt, is een diep vertrouwen in de kracht van open samenlevingen. Juist door hun openheid zijn liberale democratieën in staat tot ongekende creativiteit en innovatie.
Deze auteurs verzetten zich tegen het heersende cultuurpessimisme, dat stelt dat we de wereld sinds de industrialisatie hebben leeggeroofd door onze gulzige levensstijl. Hans Rosling vatte het mooi samen: “Things are bad, but better.” Op bijna alle terreinen gaan mensen erop vooruit. Velen onderbouwen dit met indrukwekkende statistieken: we leven veiliger, langer, gezonder… en we beschikken over meer kennis en innovatiekracht dan ooit om grote uitdagingen aan te pakken.
De auteurs keren zich tegen rechts neoconservatisme en populisme, dat problemen ontkent. Maar ook tegen romantisch links dat hunkert naar eenvoud, naar degrowth, naar vroeger, naar “minder, minder, minder” — verwijzend naar de titel van het boek van Jan Deschoolmeester en Thomas Rotthier: “De wereld red je niet met minder.”
De titels van de boeken liegen er niet om en lijken zo geplukt uit Poppers De open samenleving en haar vijanden, het cultboek dat als onbetwiste referentie fungeert voor deze beweging: Réaliste, Progress, Open, More, De wereld red je niet met minder, Waarom het klimaat niet naar de knoppen gaat, The End of Doom, Bourgeois Equality, How Ideas Enriched the World, Feitenkennis, Waarom het beter gaat dan we denken, Atlas van de vooruitgang …
Welke boeken de tand des tijds zullen doorstaan, valt nog te bezien. Zullen we ze over pakweg 50 jaar naast hun vakgenoten uit het interbellum kunnen leggen — zoals Benedetto Croce, Ortega y Gasset en Huizinga — of naast naoorlogse denkers als Isaiah Berlin, Karl Popper en Raymond Aron? Blijvers of eendagsvliegen?
Norbergs kersverse Peak Human — What We Can Learn from the Rise and Fall of Golden Ages (Atlantic Books, 2025) is alvast een perfecte compagnon voor de zomer van 2025: fijne lectuur, een goed gevoel en een stevige dosis optimisme — soms op het randje van de voorgeschreven dosis. Maar precies wat ons tijdsgewricht nu nodig heeft.
— Johan Basiliades
